ในยุคที่การทำเกษตรต้องเผชิญกับความท้าทายรอบด้าน ทั้งการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Change) และข้อกำหนดทางการค้าที่เข้มงวด “คุณภาพและมาตรฐาน” จึงเป็นกุญแจสำคัญที่จะทำให้ผลไม้ไทยอยู่รอดอย่างยั่งยืน วงเสวนา Green Guide โดยกรมส่งเสริมการเกษตร ได้เชิญตัวแทนจาก 3 ส่วนสำคัญมาแบ่งปันแนวคิดการยกระดับสวนผลไม้ผ่านกลยุทธ์ “Big Cleaning Day”
ต้นน้ำ (ภาครัฐ): การวางรากฐานและกลยุทธ์ “ตรวจก่อนตัด จัดระเบียบสวน”
นายรพีทัศน์ อุ่นจิตตพันธ์ รองอธิบดีกรมส่งเสริมการเกษตร ในฐานะหน่วยงานหลักที่กำดูแลภาคการผลิต ภาครัฐมุ่งเน้นการสร้างความเชื่อมั่นผ่านแคมเปญ “ตรวจก่อนตัด จัดระเบียบสวน กระบวนการผลิตปลอดภัย มั่นใจคุณภาพทุเรียนไทย” เพื่อสื่อสารให้คนทั้งโลกเห็นว่าขบวนการผลิตทุเรียนซึ่งเป็น King of Fruit ของไทยมีความใส่ใจอย่างยิ่ง โดยมีสาระสำคัญที่ท่านรองอธิบดีได้เน้นย้ำดังนี้
การบริหารจัดการตามวงจรชีวิตพืช
การ “ตรวจก่อนตัด” เริ่มต้นตั้งแต่การนับอายุทุเรียนตั้งแต่วันที่ดอกบาน ซึ่งแต่ละสายพันธุ์มีอายุการเก็บเกี่ยวที่ต่างกัน กรมส่งเสริมการเกษตรมีการเก็บข้อมูลบูรณาการไม้ผลและประชุมเพื่อประกาศวันเก็บเกี่ยวในแต่ละปีให้เป็นเอกภาพ เพื่อเป็นเกณฑ์กลางในการเริ่มต้นฤดูกาล
มาตรฐาน GAP และความปลอดภัย (Phytosanitary)
- ใบรับรองที่ขาดไม่ได้ มาตรฐาน GAP เป็นเรื่องสำคัญที่เกษตรกรต้องได้รับใบรับรอง มิเช่นนั้นจะไม่สามารถส่งออกได้
- โรงเรียนเกษตรกร กรมส่งเสริมการเกษตรใช้กระบวนการ “โรงเรียนเกษตรกร” และ “กลุ่มแปลงใหญ่” เป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ โดยเน้นให้เกษตรกรลงไปสำรวจในแปลงจริง สังเกตความผิดปกติของพืช เช่น การระบาดของเพลี้ยจักจั่นฝอย หนอนเจาะผล หรือหนอนเจาะเมล็ดทุเรียนที่มองเห็นได้ยากจากภายนอก
- ความปลอดภัยปลายทาง นอกจากมาตรฐาน GAP แล้ว ยังรวมไปถึงการเตรียมความพร้อมเพื่อตรวจรับรองสุขอนามัยพืช (Phytosanitary) โดยทำงานร่วมกับกรมวิชาการเกษตรที่เป็นหน่วยงานหลักในการควบคุมสิ่งมีชีวิตกักกันไม่ให้ติดไปกับผลผลิตก่อนการส่งออก
เกณฑ์การวัดคุณภาพด้วยเปอร์เซ็นต์น้ำหนักแห้ง (แป้ง)
มาตรการสำคัญที่ใช้กำกับทุเรียนให้ได้คุณภาพมาตรฐาน และป้องกันปัญหาทุเรียนอ่อน คือการตรวจวัดเปอร์เซ็นต์แป้งก่อนการเก็บเกี่ยว โดยกำหนดเกณฑ์ขั้นต่ำไว้ดังนี้
- กลุ่มพันธุ์เบา (พันธุ์กระดุม): ต้องมีเปอร์เซ็นต์แป้งไม่น้อยกว่า 27%
- กลุ่มพันธุ์กลาง (พันธุ์พวงมณี และพันธุ์ชะนี): ต้องมีเปอร์เซ็นต์แป้งไม่น้อยกว่า 30%
- กลุ่มพันธุ์ยอดนิยม (พันธุ์หมอนทอง): ต้องมีเปอร์เซ็นต์แป้งไม่น้อยกว่า 32%
นิยามของ Big Cleaning Day ในมิติของภาครัฐ
ท่านรองอธิบดีกรมส่งเสริมการเกษตร เน้นย้ำว่า “ความเป็น Cleaning ต้องอยู่ใน DNA ของชาวสวน” เพราะหัวใจสำคัญของความยั่งยืนคือการลงมือทำเป็นประจำและสม่ำเสมอในทุกขั้นตอน ตั้งแต่การจัดระเบียบสวน การตัดแต่งกิ่ง การจัดการธาตุอาหาร และระบบน้ำ ไปจนถึงขบวนการเก็บเกี่ยวผลผลิตก่อนถึงมือผู้ซื้อ นี่คือกลยุทธ์หลักในการสื่อสารให้ผู้บริโภคทั่วโลกมั่นใจว่า กระบวนการผลิตทุเรียนไทยซึ่งเป็น King of Fruit มีความใส่ใจอย่างยิ่ง เพื่อให้ยืนยันได้ว่าทุเรียนไทยมีคุณภาพ มาตรฐาน “ปลอดภัยทุกลูก และอร่อยทุกลูก” อย่างแท้จริง
กลางน้ำ (ผู้ประกอบการ) : การจัดการนวัตกรรมและการผลิตทุเรียนคุณภาพ
นายพงศ์เทพ เวชชาชีวะ เจ้าของสวนกระดุมทอง ในฐานะเกษตรกรผู้เชี่ยวชาญด้านการปลูกทุเรียนพันธุ์ “กระดุมทอง” ซึ่งเป็นทุเรียนพันธุ์ที่เก็บเกี่ยวผลผลิตได้เร็ว ในช่วงเดือนมีนาคม ก่อนที่พันธุ์หมอนทองจะออกสู่ตลาด ทำให้ได้เปรียบในเรื่องของราคาและช่วงเวลาการทำเงิน คุณพงศ์เทพได้ถ่ายทอดกลยุทธ์การบริหารจัดการสวนภายใต้แนวคิด Big Cleaning Day ที่ลงลึกถึงรายละเอียดทางเทคนิคและการปรับตัวตามสภาพภูมิอากาศ ดังนี้
การบริหารจัดการน้ำและอุณหภูมิเพื่อสู้กับ Climate Change
คุณพงศ์เทพให้ข้อมูลที่สำคัญด้านสรีรวิทยาของพืชว่า เมื่อเผชิญกับสภาพอากาศร้อนจัดจนอุณหภูมิสูงเกิน 37-38 องศาเซลเซียส ปากใบพืชจะปิดส่งผลให้ต้นทุเรียนหยุดดูดซึมอาหาร แม้จะใส่ปุ๋ยไปเท่าไหร่พืชก็ไม่นำไปใช้
- เทคนิคการแก้ปัญหา ที่สวนจะใช้วิธีบริหารจัดการน้ำให้เกิดความชื้นสัมพัทธ์สูง โดยการปล่อยน้ำให้น้ำมาชนกันในสวน เพื่อดึงให้อุณหภูมิภายในสวนลดลง ช่วยให้พืชยังคงกระบวนการเจริญเติบโตได้
- กลยุทธ์การแต่งลูก ในช่วงที่อากาศแปรปรวน จะเลือกแต่งลูกช้าหน่อยเพื่อดึงลูกไว้ก่อน ไม่รีบเร่งให้ลูกยาวแต่เน้นให้ลูกเริ่มอ้วนและแข็งแรงก่อน เพื่อลดความเสี่ยงจากผลกระทบของอากาศ
วงจรการทำ Big Cleaning และการฟื้นฟูบำรุงดิน
กระบวนการทำความสะอาดและจัดระเบียบสวนของคุณพงศ์เทพไม่ได้มีเพียงแค่ความสะอาดตา แต่คือการฟื้นฟูระบบนิเวศในสวนอย่างเป็นระบบ
- การจัดการหลังเก็บเกี่ยว เริ่มต้นด้วยการใส่ปุ๋ยเพื่อกระตุ้นการแตกใบใหม่ โดยเลือกใช้ ปุ๋ยอินทรีย์เคมี ที่มีส่วนผสมของออร์แกนิกสูงถึง 30% ผสมผสานกับปุ๋ยเคมีสูตรเสมอ และแคลเซียมโบรอน (Calcium Boron) เพื่อความสมบูรณ์ของต้น
- การจัดการกิ่งและเศษวัสดุ เมื่อทำการตัดแต่งกิ่ง จะนำกิ่งแห้งและกิ่งที่ตายแล้วลงมาทั้งหมด โดยใช้เครื่องปั่นย่อยเข้ามาช่วยจัดการในสวน เพื่อย่อยสลายกิ่งไม้ให้กลายเป็นเศษวัสดุชิ้นเล็ก แล้วฉีดพ่นด้วยจุลินทรีย์เพื่อให้ย่อยสลายกลับคืนเป็นธาตุอาหารในดินต่อไป
- ระบบการตรวจโรค มีการจัดทีมสำรวจโรคและแมลงอย่างละเอียดรอบสวน โดยกำหนดรอบการฉีดพ่นสารเคมีที่เหมาะสมประมาณเดือนละ 3 รอบ และพร้อมปรับเปลี่ยนการจัดการทันทีหากพบความผิดปกติ
การสร้างความอร่อยและคุณภาพที่สะท้อนผ่านตัวเลข
คุณพงศ์เทพเน้นย้ำว่า ความสำเร็จของการทำ Big Cleaning คือการที่ผลผลิตออกมาดีจนคู่ค้าเชื่อมั่น แม้ทุเรียนจะมีอายุการเก็บเกี่ยวเท่ากัน แต่คุณภาพจะต่างกันที่การบริหารจัดการอาหารพืช โดยเฉพาะการเลือกใช้ โพแทสเซียม (Potassium) และ ซัลเฟอร์ (Sulfur) ในปริมาณที่เหมาะสม จะส่งผลโดยตรงต่อการสร้างแป้งและความหวาน เมื่อนำผลผลิตไปตรวจวัดเปอร์เซ็นต์แป้งตามมาตรฐานของภาครัฐ ทุเรียนที่ผ่านการจัดการที่ดีจะมีค่าแป้งสูงตามธรรมชาติ และเมื่อสุกออกมาจะมีรสชาติอร่อยคุณภาพเยี่ยม จนทำให้ล้งและผู้ซื้อเกิดความมั่นใจและแจ้งออเดอร์กลับมาซ้ำ
สรุปมุมมองกลางน้ำ
การจัดการสวนของคุณพงศ์เทพสะท้อนให้เห็นว่า Big Cleaning Day คือกระบวนการที่เชื่อมโยงกันตั้งแต่วิทยาศาสตร์การเกษตร การใช้นวัตกรรมเครื่องจักร ไปจนถึงการคัดกรองคุณภาพที่ปลายทาง เพื่อส่งมอบทุเรียนที่ได้มาตรฐานสูงสุดสู่มือผู้บริโภค
ปลายน้ำ (กลุ่มเกษตรกร): การรวมกลุ่มสร้างมาตรฐานและการตลาดเชิงรุก
นางสาวบุษบา นาคพิพัฒน์ ประธานกลุ่มแปลงใหญ่ทุเรียน จังหวัดจันทบุรี ในมุมมองของเกษตรกรผู้ปฏิบัติจริงและผู้นำกลุ่ม คุณบุษบาได้สะท้อนภาพการทำงานของกลุ่มแปลงใหญ่ทุเรียนที่นำระบบการจัดการและนวัตกรรมเข้ามาใช้เพื่อยกระดับมาตรฐานผลผลิต ดังนี้
ความเข้มแข็งและองค์ความรู้ของกลุ่มแปลงใหญ่
คุณบุษบาเน้นย้ำว่าเกษตรกรที่รวมกลุ่มในรูปแบบแปลงใหญ่ถือเป็นความโชคดี เพราะได้รับองค์ความรู้จากหน่วยงานภาครัฐ โดยเฉพาะกรมส่งเสริมการเกษตร ที่เข้ามาให้ความรู้เรื่องการใช้สารเคมีและการดูแลสวน นอกจากนี้ เกษตรกรสมัยใหม่ยังมีการใช้นวัตกรรมเข้ามาช่วยในกระบวนการผลิตตั้งแต่ต้นทางจนถึงปลายทาง โดยมีการเก็บข้อมูลของสมาชิกแต่ละคนเพื่อให้ผลิตไปในแนวทางเดียวกัน ซึ่งช่วยให้ผลผลิตได้คุณภาพตามมาตรฐานที่คู่ค้ากำหนด
การใช้นวัตกรรมจัดการน้ำเพื่อลดต้นทุน
ในสภาวะที่ต้องเผชิญกับปัญหาภัยแล้งและค่าใช้จ่ายสูง คุณบุษบาได้ถ่ายทอดเทคนิคการนำนวัตกรรมมาช่วยจัดการน้ำ ได้แก่
1.ในอดีตการให้น้ำมักใช้ความรู้สึกว่าน้ำต้องนองโคนหรือชื้น แต่ปัจจุบันมีการนำนวัตกรรมที่ใช้แท่งวัดความชื้นในดินเข้ามาช่วย ทำให้รู้ว่าความชื้นในดินอยู่ที่เท่าไหร่ และพืชต้องการน้ำกี่ลิตรต่อวัน ตั้งแต่เริ่มสร้างใบไปจนถึงเก็บเกี่ยวผลผลิต
2. นวัตกรรมช่วยให้คำนวณได้ว่าต้องให้น้ำกี่ชั่วโมงต่อต้นต่อวัน ซึ่งช่วยประหยัดน้ำไปได้มหาศาล และลดต้นทุนจากการที่ต้องซื้อน้ำเข้ามาเติมในสวน
3. มีหญ้าหรือพืชคลุมดินเพื่อช่วยเสริมความชุ่มชื้นในสวนและลดการระเหยของน้ำในระหว่างการรดน้ำ
นิยามและการปฏิบัติ Big Cleaning Day ในสวน
Big Cleaning Day คือสิ่งที่ต้องทำในทุกกระบวนการและสอดคล้องกับตัวมาตรฐาน
- กิจวัตรประจำวัน ทุกเช้าต้องมาสำรวจโรค แมลง และจัดการขยะในสวนทั้งหมด เพื่อไม่ให้เกิดการตกค้างหรือเป็นเชื้อพิษต่อต้นไม้
- จุดจัดการสารเคมี มีจุดล้างมือตรงที่ผสมปุ๋ยยา และมีที่ทิ้งสารเคมีที่เป็นสัดส่วน ไม่ให้ไหลลงสู่ลำคลองหรือบ่อน้ำในสวน
- การบันทึกข้อมูล หัวใจสำคัญคือการบันทึกทุกกระบวนการผลิต ซึ่งสอดคล้องกับการทำ Big Cleaning ทั้งหมด เพื่อสร้างความยั่งยืนและความเชื่อมั่นให้คู่ค้าว่าทำได้จริง มีคุณภาพจริง และมีสุขอนามัยพืชที่ถูกต้อง
- การตรวจสอบย้อนกลับ มาตรฐานเหล่านี้ช่วยสร้างแบรนด์ทุเรียนไทยให้เป็นที่รู้จักในตลาดสากล และสามารถสอบย้อนกลับมาถึงสวนได้ว่านี่คือทุเรียนคุณภาพ
กลยุทธ์การตลาดและการสร้างอำนาจต่อรองของกลุ่มแปลงใหญ่
ในด้านการตลาด คุณบุษบาได้เล่าถึงจุดเปลี่ยนสำคัญจากการขายผ่านล้งเพียงอย่างเดียวไปสู่การทำตลาดเชิงรุก โดยเริ่มจากการเจาะตลาดภายในประเทศผ่านการสังเกตพฤติกรรมลูกค้าที่ตลาดสี่มุมเมือง ซึ่งทำให้พบว่าลูกค้าแต่ละกลุ่มมีความชอบที่ต่างกัน บางกลุ่มชอบทุเรียนแก่ บางกลุ่มชอบทุเรียนสวย จึงนำข้อมูลนี้มาใช้ในการติดต่อลูกค้าโดยตรงพร้อมการันตีคุณภาพผลผลิต นอกจากนี้ยังมีการรวบรวมทุเรียนไซส์ 0.5 – 2 กิโลกรัม ซึ่งเป็นขนาดที่ตลาดต้องการและไม่เกินกำลังซื้อของผู้บริโภค เพื่อส่งเข้าสู่ห้างโมเดิร์นเทรด
สำหรับการสร้างอำนาจต่อรอง กลุ่มได้ริเริ่มนำระบบการประมูลผลผลิตของสมาชิกมาใช้ตั้งแต่ปี 2562 โดยดึงล้งต่าง ๆ เข้ามาประมูล เพื่อสร้างวอลุ่มและเพิ่มอำนาจต่อรองในเรื่องราคาที่เป็นธรรมให้กับเกษตรกร จนปัจจุบันสามารถขยายฐานไปสู่ตลาดต่างประเทศ ทั้งในประเทศมาเลเซียและเกาหลีใต้ ซึ่งถือเป็นปีที่ 3 ของการดำเนินการส่งออกที่ช่วยสร้างรายได้และความยั่งยืนให้กับกลุ่มอย่างต่อเนื่อง
บทสรุปจากมุมมองปลายน้ำ
การทำ Big Cleaning Day สำหรับคุณบุษบา คือการสร้างมาตรฐานที่ทำได้จริงและตรวจสอบได้ ซึ่งผลลัพธ์ที่ได้ไม่ใช่เพียงความสะอาด แต่คือ “ความเชื่อมั่น” ที่ทำให้ทุเรียนไทยสามารถยืนหยัดในตลาดโลกได้อย่างยั่งยืน
บทสรุป 3 ประสาน พลิกโฉมทุเรียนไทยด้วยกลยุทธ์ Big Cleaning Day
การผนึกกำลังของทั้ง 3 ภาคส่วนภายใต้แนวคิด Big Cleaning Day ไม่ได้เป็นเพียงการทำความสะอาดพื้นที่ แต่คือการคลีนระบบการผลิตให้โปร่งใสและได้มาตรฐานสากล ตั้งแต่การวางรากฐานของ ภาครัฐ (ต้นน้ำ) ที่เน้นมาตรการ “ตรวจก่อนตัด” และการคุมเปอร์เซ็นต์แป้งที่เข้มงวด การนำนวัตกรรมและเทคนิคเฉพาะตัวของ ผู้ประกอบการ (กลางน้ำ) มาใช้รับมือกับความผันผวนของภูมิอากาศ (Climate Change) ไปจนถึงความเข้มแข็งของ กลุ่มเกษตรกร (ปลายน้ำ) ที่เปลี่ยนจากการผลิตแบบเดิมสู่การใช้ข้อมูลความแม่นยำ เพื่อควบคุมคุณภาพผลผลิตให้สม่ำเสมอตามความต้องการของตลาด พร้อมกับการนำระบบประมูลมาใช้จัดการด้านการตลาดเพื่อสร้างอำนาจต่อรองราคาที่เป็นธรรมให้กับสมาชิก
ความร่วมมือที่สอดประสานกันนี้คือคำตอบสำคัญในการยกระดับทุเรียนไทยให้ก้าวข้ามขีดจำกัดด้านสิ่งแวดล้อมและมาตรฐานการค้าที่สูงขึ้น เพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้กับคู่ค้า และส่งมอบความสุขที่ยั่งยืนผ่านทุเรียนคุณภาพที่ปลอดภัยทุกลูก และอร่อยทุกลูก ให้กับผู้บริโภคทั่วโลกอย่างแท้จริง
ติดตามรายการ “Green Guide – วงสนทนาสีเขียว” ออกอากาศเป็นประจำ ทุกวันพฤหัสบดี เวลา 08.30 – 08.55 น.
ติดตามรับฟังและรับชมได้ที่:
- วิทยุ: สถานีวิทยุกระจายเสียงเพื่อการเกษตร AM 1386 kHz
- YouTube: AM1386 Radio
- Facebook: AM1386สถานีวิทยุเพื่อการเกษตร
- เว็บไซต์: www.am1386.com
………………………………………
เกษตรสัญจร สื่อเกษตรยุคใหม่ แหล่งข้อมูลสาระที่นำไปใช้ประโยชน์ได้จริง
รวมเรื่องเด็ด เกษตรกูรู ศูนย์รวมความรู้และเทคนิคการทำเกษตร
ติดตามเรื่องราวที่น่าสนใจเกี่ยวกับเกษตรเพิ่มเติมได้ที่ :
𝗙𝗮𝗰𝗲𝗯𝗼𝗼𝗸: เกษตรสัญจร
𝗬𝗼𝘂𝗧𝘂𝗯𝗲: youtube.com/c/Kasetsanjorn
𝗧𝗶𝗸𝗧𝗼𝗸: tiktok.com/@kasetsanjorn
𝗦𝗵𝗼𝗽𝗲𝗲: shopee.co.th/kasetsanjorn
𝗟𝗜𝗡𝗘 𝗢𝗳𝗳𝗶𝗰𝗶𝗮𝗹: @kasetsanjorn
𝗕𝗹𝗼𝗰𝗸𝗱𝗶𝘁: blockdit.com/kasetsanjorn/
𝗧𝘄𝗶𝘁𝘁𝗲𝗿: twitter.com/kasetsanjorn/
𝗪𝗲𝗯𝘀𝗶𝘁𝗲: kasetsanjorn.com
